خبراستان: در بازار مکاره فضاي مجازي، از شير مرغ تا جان آدميزاد يافت مي‌شود؛ دنياي بزرگ و بي‌سر و تهي که طرفداران پروپاقرصي دارد و باعث شده خيلي‌ها نصف بيشتر ساعات بيداري‌شان را در آن گشت و گذار کنند.

مانند بسياري از اسباب فناوري، استفاده از اين فناوري نوين ارتباطي نيز داراي محاسن و معايبي است که متاسفانه به واسطه عدم آگاهي و شناخت نادرست، معايب آن بيش از محاسنش است و کاربران و اطرافيانشان را با مصائب زيادي مواجه کرده که در اين ميان تيغ برنده استفاده نامناسب از فضاي مجازي، بيش از هر گروه ديگري، زير 18 ساله‌ها را نشانه رفته است؛ نوجواناني که نه‌تنها مانند بسياري از مخاطبان اين فضا، روش‌هاي استفاده از آن را بلد نيستند بلکه به واسطه کنجکاوي‌هاي بسيار متمايلند سري به ناکجاآبادها بزنند تا شايد بتوانند پرده از عالم مکشوفات خود بردارند و اين مهم، دو صد چندان بر نگراني والدين و متصديان تربيتي و آموزشي مي‌افزايد.

چندي پيش در نشريات روز، از زبان سخنگوي سازمان ثبت‌احوال به نقل از سازمان فناوري اطلاعات، آماري از کاربران تلگرام اعلام شد که نشان مي‌داد استفاده از اين نرم‌افزار پيام‌رسان در تلفن‌هاي همراه، به محبوبيت عجيبي بين نوجوانان دست پيدا کرده است.

«تلگرام در کشور 14 ميليون عضو دارد که 82 درصد کاربران آن زير 18 سال هستند؛ البته درباره تعداد کاربران تلگرام، تاکنون آمارهاي متنوعي ارائه شده، اما اگر همين آمار 14 ميليون کاربر تلگرام را بپذيريم، با يک حساب و کتاب ساده مي‌توان به اين نتيجه رسيد که حدود 11.5 ميليون نفر از کاربران تلگرام در ايران، زير 18 سال هستند.»

بدون اين آمار رسمي و تنها با نگاهي کنجکاو و تيزبين به فضاي جامعه، خانواده، مدرسه و حتي مهماني‌هاي دورهمي مي‌توانيم به راحتي شاهد استقبال و علاقه ميليوني نوجوانان به اين شبکه پيام‌رسان شويم.

اگر نگاه سوگيرانه و قضاوت‌گرانه مثبت و منفي خود را به پديده تلگرام کنار بگذاريم، مي‌توان با صراحت چنين اذعان کرد که تلگرام اين فضاي مجازي بسيار پرجاذبه براي نوجوانان، به نوعي توانسته سبک زندگي نوجوانان و جوانان ايراني را دگرگون کند که همين تغييرات و تحولات عميق وبه يکباره نيازمند تحليل و بررسي بسيار است.

اين که چرا نوجوانان ايراني به جاي بازي، تحرک و ورزش با هم‌نسلانشان و گفت‌وگو و مصاحبت با اطرافيان خود ترجيح مي‌دهد در گوشه خانه کز کند و در تلگرام غرق شوند؟! تلگرام به عنوان پديده‌اي جديد در زندگي نوجوانان عصر حاضر، مقوله‌اي بسيار قابل بحث است که نه‌تنها، علاقه‌مندي‌ها و خواسته‌هاي نوجوانان امروزرا از نوجوانان نسل‌هاي قبل متمايز مي‌کند، بلکه باعث شده ديدگاهشان نسبت به زندگي متفاوت شود و به دنبال اهدافي باشند که شايد به اندازه سر سوزني در ارتقا و پيشرفت زندگي آينده‌شان نقشي نداشته باشند.

* ذهن کنجکاو نوجوان در ناکجادآباد اطلاعاتي

احسان 15 ساله مي‌گويد: تلگرام برنامه جالبي است به‌خصوص براي من که ذهنم پر از سوال است، اما حوصله مطالعه کتاب‌هاي متعدد را ندارم.

الان به‌راحتي مي‌توان در هر گروه يا کانالي عضو شد و کسب اطلاعات کرد، مطالب معمولا از منابع علمي بوده يا خلاصه کتاب‌هايي است که کاربر مي‌تواند خيلي سريع و بدون اتلاف وقت، چکيده يک متن را در چند سطر به‌طور گويا و شفاف دريافت کند، اين گروه‌ها بسيار خوب هستند، تازه در همين جست‌وجوها مي‌توانيد درباره موضوعاتي که حتي شايد به ذهنتان هم خطور نکرده است، کسب آگاهي کنيد و بي‌ترديد اين يکي از شگفتي‌هاي اين عالم مجازي است!

کنجکاوي و ذهن پرسشگر داشتن يکي از خصيصه‌هاي دوران نوجواني است و بسياري از والدين و مربيان، نوجوان را با اين خصيصه مي‌شناسند و حتي بيان مي‌کنند سن نوجواني يعني سن کنجکاوي.

حال همين نوجوان پويا و کنجکاو کشف حقيقت، با دسترسي به اينترنت و نرم‌افزارهاي پيام‌رسان، به‌دنبال يافتن پاسخ پرسش‌‌هايش از اين منبع اطللاعاتي به آن منبع اطلاعاتي سفر مي‌کند که در ميان همين جست‌وجوي‌هاي بي‌امان و بي‌حد و مرز است که ممکن است با مشکلات زيادي نيز مواجه شود که زودباوري نوجوان يکي از اين مشکلات محسوب مي‌شود.

روان‌شناسان معتقدند نوجوانان بيش از هر گروه سني در معرض زودباوري قرار دارند و حتي به جرات مي‌توان اذعان کرد زودباوري بخشي از ذات نوجوان است، چه‌بسا من و شماي بزرگسال، هنگام جست‌و‌جو در اينترنت، بنابر تجارب خود، مي‌دانيم بسياري از مسائلي که مشاهده مي‌کنيم درست نيست و به‌طور قطع نيز پذيرفته‌ايم نبايد به همه آنچه که مي‌بينيم اعتماد کرده و آنها را باور کنيم، اما نوجوانان چنين نيستند، چراکه آنها به تجربه و بلوغ فکري کاملي نرسيده‌اند و به همين دليل نيز هر آنچه را که مي‌بينند و مي‌شنوند، بي‌هيچ تفکر و تاملي باور مي‌کنند و مي‌پذيرند.

از سوي ديگر، ارسال اطلاعات در شبکه‌هاي مختلف اجتماعي يا مجهز شدن هر يک از اين شبکه‌ها به تجهيزات متعدد پيشرفته براي پيام‌رساني اين مشکل را چند برابر کرده است، مثلا تشکيل گروه‌ها يا کانال‌ها که معمولا براي اطلاع‌رساني و تبليغات در برنامه تلگرام تعبيه شده‌اند، اتفاقي است که اين روزها به کرات و با سيري پيشرونده در اين فضاي مجازي اتفاق مي‌افتد.

اطلاعات بدون حساب و کتاب و بدون اين‌که فرد به دنبالشان باشند، ارسال مي‌شود و اين مورد بسيار آسيب‌زا خواهد بود.

وقتي نوجوان درباره برخي اطلاعات، کنجکاو نيست، اما به واسطه عضويت در شبکه مجازي در معرض اطلاعاتي قرار مي‌گيرد که نه‌تنها در درستي و نادرستي آنها شک و ترديد است بلکه گاه حتي مناسب سن او نيست.

* تلگرام و چت‌هاي آتش و پنبه‌اي

سارا 18 ساله همراه دوستش سميرا در مورد تلگرام مي‌گويند: يکي از مزيت‌هاي تلگرام يا ساير شبکه‌هاي اجتماعي اين است که بدون هيچ مشکل و ترسي، از راه دور و در حد چت، مي‌تواني با دوستان ارتباط برقرار کني و با روحيات و خصوصيات آنها آشنا شوي.

اگرچه برخي از دوستانمان از اين طريق توانسته‌اند با پسران ارتباطات عميق‌تري برقرار کنند و گاه حتي آشنايي‌شان را به ازدواج ختم کنند، اما من و دوستم معتقديم در سن و سال ما، قناعت کردن به چت کفايت مي‌کند، زيرا هنوز نابلد راه هستيم و ممکن است دچار آسيب شويم، مثلا يکي از همکلاسي‌هاي ما با فردي آشنا شد، حتي قرار ازدواج با هم گذاشتند، اما بعدها متوجه شدند، آن فرد متاهل است و دو بچه نيز دارد و حالا دوست ما افسرده و غمگين است.

نياز به دوستي و برقراري ارتباط اجتماعي به هر شکل و عنواني، گاه با اقتضائات رشدي نوجوان مطابق مي‌شود، چرا که اکثريت نوجوانان در اين سن، دوست دارند ساعت‌هاي طولاني را با دوستان خود معاشرت کنند، گپ بزنند و گفت‌وگو کنند و چه‌بسا تلگرام، پاسخگوي اين نياز است و آن را به‌خوبي مرتفع مي‌کند. با عضويت در اين شبکه، نوجوانان مي‌توانند ساعت‌هاي متمادي به دور از چشم والدين يا مخالفت آنان با دوستانشان صحبت کنند، براي هم لطيفه تعريف کنند يا فيلم و آهنگ بفرستند، اگرچه گاهي هم اين دوستان منتخب از جنس مخالف مي‌شوند و نوعي ديگر از ارتباط را رقم مي‌زنند.

بيداري غريزه جنسي در نوجواني باعث مي‌شود نوجوان از طريق همين ارتباطات مجازي، تا حدي هرچند ناقص ارتباط با جنس مخالف را تجربه کند.

بسياري از نوجوانان با استفاده از امکانات و تکنيک‌هاي چت‌روم تلگرام، بدون آن که هويت خود را فاش کنند يا شناخته شوند، با جنس مخالف ارتباط مي‌گيرند و با ارائه تصويري مطلوب و قابل پذيرش، خود را از منظرگاه جنس مخالف مورد محک و سنجش قرار مي‌دهند که اين دقيقا يکي از مهم‌ترين مطالبات نوجواني است و معمولا همه نوجوانان در اين برهه زماني مايلند بدانند از نگاه جنس مخالف چگونه به نظر مي‌آيند و آيا به لحاظ يک زن يا مردي که فعلا فقط شمايي از بزرگسالي را به خود گرفته‌اند از جانب جنس مخالف مورد قبول و پذيرش هستند يا خير.

اگرچه ارتباطات مجازي، گاه صورت حقيقي به خود مي‌گيرند، اما معمولا نوجوانان ترجيح مي‌دهند با آزادي زياد بدون نياز به سرمايه‌گذاري عاطفي عميق و با کمترين ريسک ارتباطات متنوعي را تجربه کنند، اگرچه برخي از آنان در ادامه همين مسير، مرتکب خطا شده و بدون توجه به عواقب اين مسير، اشتباه پيش مي‌روند و متحمل آسيب‌هاي متعددي مي‌شوند؛ کم نديده و نشنيده‌ايم که چگونه برخي از نوجوانان، به‌خصوص دختران، از دوستان مجازي خود فريب خورده‌اند و روح و جسم‌شان را به نازل‌ترين قيمت به دست‌هاي آلوده و نگاه‌هاي هوس‌آلود نارفيقان مجازي فروخته‌اند.

از سوي ديگر سطحي و موقت بودن روابط معمول آشنايي‌هاي تلگرامي، گاه به بروز ناراحتي در نوجوانان منجر مي‌شود. نوجوانان در فضاي مجازي به دنبال يافتن دوستان خوب و حفظ رابطه خود هستند، اما وقتي با همراهان سطحي و موقت مواجه مي‌شوند، که به‌راحتي با فشار دادن دکمه بلاک، بدون هيچ‌گونه ردپايي و حتي بدون گفتن خداحافظي براي هميشه محو و ناپديد مي‌شوند، نه‌تنها احساس تشويش و نگراني مي‌کنند بلکه هضم اين مساله نيز برايشان بسيار سنگين تمام مي‌شود.

چه بسا شايد از نظر ما بزرگ‌ترها، که از سطح احساسات و تعهدات بالايي برخورداريم، ارتباطات فضاي مجازي زياد جدي گرفته نشود و تا حدي نيز تخيلي به نظر آيد، بنابراين خداحافظي‌هاي يکباره چندان آسيب‌زا قلمداد نمي‌شود و چه‌بسا چنين وضعيتي را به مانند يک فيلم تلويزيوني و سينمايي مي‌بينيم که اگرچه به لحاظ احساسي درگيرمان مي‌کند، اما در نهايت فقط يک برنامه تلويزيوني است که نبايد آن را جدي و مهم دانست؛ اما همين وضعيت، يعني کنار کشيدن به يکباره و بدون توضيح، از نظر نوجواناني که مشتاق يافتن دوستان خوب هستند و در اين رابطه به دنبال مسائلي همچون صميميت، اعتماد و وفاداري حساس هستند، به بدبيني و نوميدي مشکل‌سازي بدل مي‌شود.

* اعتياد از نوع تلگرامي

سينا پسر 15 ساله‌اي است که مدت زمان طولاني از اوقات روزانه و گاه حتي شبانه اش را در فضاي تلگرام سر مي‌کند.

او مي‌گويد: دچار وسواس شده‌ام، هر لحظه بايد صفحه تلگرامم را چک کنم، حتي اگر فيلم و پيامي نيز دريافت نکرده باشم.

آنقدر به اين فضا عادت کرده‌ام که اگر نيمه شب هم از خواب بيدار شوم حتما بايد صفحه تلگرامم را ببينم. گوشي‌ام را به‌طور مخفيانه به کلاس درس مي‌برم و به بهانه آن‌که مي‌خواهم چيزي از کيفم بردارم، پيام‌هاي تلگرامي‌ام را بررسي مي‌کنم.

بابت اين مساله با والدينم درگير شده‌ام، حتي يک بار پدرم موبايلم را از من گرفت، اما وقتي با ناراحتي بسيار من مواجه شد، آن را به من بازگرداند.

خودم مي‌دانم معتاد تلگرام شده‌ام و استفاده مفرط از آن باعث افت تحصيلي، کم شدن ارتباطات و صميميتم با ديگران شده است، اما چاره‌اي نمي‌بينم و بدون او نمي‌توانم زندگي کنم.

حاضرم گرسنه بمانم، اما لحظه‌اي از اين يار شفيق دور نيفتم!

از آنجا که تلگرام و وابستگي به آن، بسياري از نيازهاي نوجوان را ارضاء مي‌کنند، احتمال اعتياد به آن بسيار است. جذابيت‌هاي بي‌شمار اين فضاي مجازي تمامي نوجوانان را در معرض خطر قرار مي‌دهد و باعث مي‌شود ميزان کاربري آنها از اين فضا افزايش يابد و راه را براي ابتلا به مصرف‌گرايي مفرط و اعتياد به آن باز کند.

بسياري از نوجوانان به‌طور وسواس‌گونه‌اي گرفتار تلگرام شده‌اند، اما واقعيت اين امر از نظرگاه والدينشان کاملا مستتر است.

کاهش اشتها، خستگي شديد، تغيير در عادات خواب مانند بيداري زودهنگام يا بيدار ماندن تا پاسي از شب، افت ظاهري بهداشت، نافرماني و عصيان، پرخاشگري، وابستگي افراطي به دوستان مجازي، مواجهه با مشکلات تحصيلي، تکذيب و دروغ گفتن درباره ميزان زمان استفاده از تلگرام و… از جمله نشانه‌هاي نوجوان معتاد به تلگرام است.

والدين بايد گوش به زنگ باشند و با مشاهده کوچک‌ترين علائم خطر به فکر چاره‌اي براي حل مساله بيفتند.

اگر چه بسياري از مطالعات نشان داده است برخي از جوانان معتاد به تلگرام، قرباني بي‌چون و چراي اين فضا هستند، چه‌بسا مشکلات موجود در زندگي واقعي و ناتواني در حل و فصل آنها باعث مي‌شود آنها مفري جز اين فضا براي خود نيابند و با پناه بردن به آن سعي کنند هيجاناتشان را کنترل و تخليه کرده يا درصدد در خواست کمک و مساعدت برآيند.

* انزواي هميشگي

سرش پايين است و هوش و حواسش به آن صفحه موبايل، هيچ‌چيز نمي‌بيند و نمي‌شنود، بارها صدايش هم کني، نمي‌شنود و عکس‌العملي نشان نمي‌دهد، انگار کور است و هيچ نمي‌بيند جز ديدن آن صفحه کوچک جادويي.

خانه که باشيم اتاقش را ترجيح مي‌دهد و وقتي به مهماني دعوت شويم يا بهانه نرفتن مي‌گيرد يا اگر همراهي‌مان کند حتما گوشه‌اي از خانه ميزبان را انتخاب مي‌کند و تک و تنها باز با آن موبايل که دنياي اوست سرگرم مي‌شود.

هر وقت که بپرسي کجا هستي و چه مي‌کني حتما به صفحه تلگرامش اشاره خواهد کرد.

امروزه تلگرام جاي دوستان و نزديکان را گرفته و در حقيقت جايگزين روابط دوستانه و فاميلي شده است.

نوجوانان شايد به اجبار والدينشان در محافل خانوادگي و اجتماعي حضور يابند، اما به‌طور واقع در همان محفل اجتماعي، فعاليت اجتماعي خود را کنار گذاشته و به فعاليت‌هاي فردي روي مي‌آورند و با دوستان مجازي يا سرگرمي‌هاي مختص به خود مشغول مي‌شوند و اين دامنه‌اي از شروع فردگرايي است که اندک‌اندک بساط گسترش خود را ارزاني مي‌کند و به مرور موجب فردگرايي مفرط نوجوان مي‌شود.

روان‌شناسان معتقدند تمايل افراطي نوجوانان به فردگرايي با گذشت زمان، به‌طور کاملا مرموز و موذيانه‌اي موجب تبلور افسردگي و انزواي اجتماعي در نوجوان مي‌شود، اگر چه شايد خود نوجوان نسبت به آن آگاه نباشد يا در صورت آگاهي آن را تاءيد نکند.

* چشمپوشي والدين به پاتوق‌هاي تلگرامي

روزگار تغيير کرده و رسم فرزندپروري هم شکل و شمايلي ديگر به خود گرفته است، والدين ديروز تا کودکشان نوجوان مي‌شد، دورادور هوايش را داشتند و از رفقا و دوستانش مي‌پرسيدند و به هر دري مي‌زدند از علايق و سرگرمي‌هاي فرزندشان مطلع شوند تا اگر احتمال خطايي دارد تا دير نشده مانع از بروز آن شوند؛ والدين ديروز، به‌خصوص آنهايي که پسردار بودند گرداگرد شهر، کوچه به کوچه گاه حتي با در بوق و کرنا کردن به اطرافيان هشدار مي‌دادند فرزندشان نوجوان شده، ممکن است او را هنگام خطا نبينند، اما ديگران مواظب او و رفتارهايش باشند و به وقت لزوم آنها را خبردار کنند و واي از روزي که چشمانشان به خطايي از نوجوان روشن مي‌شد و…

روزگار نوجواني، جوانان و ميانسالان امروز بسان آنچه که گفته شد، گذشت، روزگاري که با روزگار نوجواني امروزي‌ها از زمين تا آسمان فرق دارد! امروزه جديدترين کنج‌هاي خيابان، گذرگاه‌ها و ميدان‌گاه‌هايي که زماني پاتوق نوجوانان بود را مي‌توان در چارديواري خانه‌هايافت. يک گوشي همراه مجهز به اندرويد، اينترنت و عضويت درشبکه‌هاي مجازي، پاتوق شبانه‌روزي نوجوانان است که صد البته مضرات آن کمتر از پاتوق‌هاي واقعي نيست.

البته جالب‌تر آن‌که حساسيت و نگراني والدين امروزي به اين مدل پاتوق‌ها بسيار کمتر از نگراني والدين ديروزي است.

انگاري اين پاتوق‌ها را پذيرفته‌اند و نسبت به آن احساس خطر نمي‌کنند، حتي گاهي خود مشوق حضور فرزندشان در اين فضاها مي شوند! متاسفانه بسياري از والدين در خواب خرگوشي‌اند و چشم به واقعيت علني مخرب و آسيب‌زاي اين فضاها بسته‌اند، گويي دوست دارند نبينند و نشنوند آنچه ديدني و شنيدني است،چراکه ممکن است به‌خاطر بينايي و شنوايي دچار زحمت شوند.

در اولين اقدام براي مواجهه با تلگرام‌گرايي نوجوانان لازم است گوش والدين را با اين جمله نوازش دهيم: «لطفا بيدار شويد، نوجوانانتان در خطرند.»

منبع: آریا